Заан Залуудай

Анх Монгол улсынхаа түүхийг хамгийн эхлэлээс нь уншиж сурмаар байна гээд дотнын найзаасаа энэ номыг аваад, тавиур дээрээ баггүй хугацаанд орхичхоод, 2026 оны 2-р сарын 24-нд уншиж эхлээд саяхан 191 хуудасны ард нь гарлаа. Бичсэнээ нийтлэх үү, яах вэ гэж бодон бодон, Улаанбаатар хотоор годон годон явж байхдаа ярих ба идэх хэрэгцээгээ хангадагтай адил өөрийнхөө уншаад төрсөн сэтгэгдлээ ийнхүү хуваалцан бичих хэрэгцээгээ хангахгүй бол болохоо байлаа…

Юуны түрүүнд, археологийн судалгаан дээр үндэслэсэн энэхүү романыг 1965 оны намар Бямбын Ринчен бичиж төгсгөсөн билээ. Уг бүтээлийн бичиглэлтэй ярих зүйл, тоочих алдаа ер үгүй. Эрт цагийн чулуун зэвсгийн үеийг нүдэнд харагдтал, гарт баригдтал, хамарт үнэрттэл, чихэнд минь сонсогдтол номын хуудаснаас цохоож гарч ирснийг дуулгах нь танд унших сэдэл төрүүлэх болов уу.

Ахуй Амьдрал. Чулуун зэвсгийн үед зэрлэг, догшин ан араатнуудтай зэрэгцэж, нэг нутаг дэвсгэрийг гэр орон болгон аж төрнө гэдэг өөрөө тэмцэл байв. “Эр хүн ба Эм хүн” гэх биологийн тогтолцооны дагуу эрчүүд ан гөрөөнд явж, эмэгтэйчүүд үр хүүхдээ асран, ил гал дээр шарсан махаар амь зууна. Тухайн үед “Хоол буюу Мах” нь одоогийн хүн төрөлхтний хүсэл шуналтай дүйцэхүйц үнэ цэнтэй байж. Гэдэс цатгалан хүнд маргаашийн нар мандах эсэх нь дараа насны л асуудал мэт хол санагдана.

Соёл Заншил. Хүн л юм чинь, түвшин туурвидаг тархитай, зориглож зохилдог зүрхтэй л юм чинь энэ үеийн овгууд нэгнээ хайрлаж, хамгаалах арга ухаанд суралцаж байв. Эх хүний зөөлөн сэтгэл, аав хүний хатуужил дунд “мандах нарыг харахын тулд” бүхнийг урган цэцэглүүлэн аашилдаг ажээ. Хэн нэгэн үхэхэд бөө нар шившлэг айлдаж, эрчүүд өшөө авалт бувтнан, ээжүүд тэнгэр хад цуурайттал “Үр минь” хэмээн уйлах нь хүн төрөлхтний мөнхийн төрх гэлтэй.

Ялгарал ба Ялалт. Амьдралын харанхуй харгуйг туулахын тулд овгууд өш хонзон, зэвсэг дүүгүүрээ дарвуулан тэмцэлдэнэ. Зарим нь хирс агнаж ходоодоо дүүргэхэд, зарим нь дайснаа алж иднэ (каннибализм энэ үед байсан гээд бод доо). Ялгаатай итгэл үнэмшил, зан заншил харагдах боловч бүгд “үхлийн шугамаар” уягдаж, саяхан олж нээсэн галын наадмаараа шөнийг тамгална.

Гадаад явах. “Алим модноосоо хол унадаггүй, харин гагцхүү түүнийг хураан түүж дэлхийгээр тойруулдаг” гэж би боддог. Чоносын Шонхолой болон бусад овгийнхон барьцаалагдах, дээрэмдүүлэх, эсвэл ан агнахаар явахдаа өөрсдийн нутгаас холдож, алс холын аялалд хөтлөгддөг. Эдгээр аялал болгон гэр бүлдээ бусад соёл, амьдралыг ярих нандин туршлага буюу үлгэр болж үлдэнэ. Яг л гадаадад аялаад эсвэл сурчхаад ирсэн таньдаг нэгэн шиг. Шинэ санаа, технологийн хөгжлийг (нум сум, гал түлэх, завь хийх) тэд ингэж л “импортолдог” байж л дээ.

Сонирхолтой өнцөг: Залуудай хүүгийн тэмүүлэл. Заан Залуудай хүү шинэ зүйлстэй тулгарах болгондоо түүнийгээ гэртээ аваачин хэрэгжүүлэх хүсэлд автдаг. Жишээлбэл, Арслан Заан агнадаг отогтой учрахдаа “Энэ заан агнаачид шиг ур чадвар, арга ухаанд нь суралцвал манайханд ч мөн хэрэг болнодоо” гэх бодол. Энийг та уншиж байж л сайн ойлгоно. Юу нь тийм сонирхолтой байна гэвэл, эрт дээр үед ч гэсэн, өдгөө надад тулгарч буй “Гадаад орныг зорьж, сайн боловсрол эзэмшин, өөрийгөө, гэр бүлээ, Монгол улсаа өөд нь татах” гэсэн тусгал тэнд харагдсан юм.

Дүгнэлт. Үүнийг би маш сайн найраглал гэж хэдхэн ном цааш харуулсан (уншсан) сэтгэхүй минь итгэлтэй хэлье. Дүрүүд болон өрнөлийн уялдаа холбоос тунгалаг бөгөөд бичигдсэн үг бүр яг л кино үзэж буй мэт сэтгэгдэл төрүүлсэн юм.

Номын эхэнд “Чингэхэд, Чингээд, Чингэж байтал” гэх мэт эртний хэллэгүүдтэй тулгарахад эхлээд ойлгохгүй, багахан бүдчиж байснаа нуух юун. Гэвч унших тусам тэрхүү хэлний хэмнэлд дасаж, өөрийнхөөрөө “Тэгэхэд, Тэгээд, Тэгж байтал” хэмээн томьёолж үзвэл утгын хувьд зөрүүгүй амар болоод явчихсан. Энэ мэтээр хуучин үгсийг өнөөдрийнхөөрөө тайлж унших нь яг л эртний нууцыг тайлж буй мэт сонирхолтой байлаа. Харин ярьж, бичиж хэрэглээнд оруулахгүй бол мартаад л одох байх.

Унших гэдэг зүгээр л хуудас эргүүлэх биш, харин түүнийгээ эргэцүүлж, ухаж, судалж, туршиж, бүр шүүмжилж! (зөв буруу, сайн муу нь хамаагүй) бичих нь асар их давуу талтай юм байна гэдгийг ойлгочхоод, энэ номоор дамжуулж тэрхүү гараагаа эхлүүлээд байна аа. Өөрийн минь бодол хэр өчүүхэн, өрөөл харин хэр уудам гэх санаан дээр чанартай уншлага хийх болгондоо эргэн ирэх юм.

Тиймээс илүү олон ном уншиж, эргэцүүлэн бичиж, өөрийн бодлоо тэлэх болтугай гэсэн ерөөл айлдъя. Хурай, Хурай, Хурай!

---

Дүрмийн, утгийн, санааны хувьд алдаа байвал зохистой шүүмж ба залруулгыг, мөн таньд ч бас хуваалцах бодол санаа, асуух асуулт байвал эргэлзэхгүйгээр миний цахим хаягаар надтай холбогдоорой. Зөвлөмжийг тань зохистой, бодлийг тань нээлттэйгээр би маш талархууштай хандах болно. agarbayarbat@gmail.com